door Wim Staat

ARNEMUIDEN – ,,Veel Zeeuwse gemeenten zijn op dit moment vacant of krijgen daar binnenkort mee te maken. We herkennen allemaal dezelfde vragen: hoe vinden we een predikant, hoe maken we ons beroepingswerk aantrekkelijk en hoe zien we de toekomst van de kerk in Zeeland?”

Dat waren de openingszinnen van de door Margriet Hackenberg geschreven brief aan kerkgemeenten in Zeeland. Zij is voorzitter van de beroepingscommissie van de Gereformeerde Kerk in Arnemuiden. Heel veel vacante gemeenten in Zeeland, maar ook elders in het land, hebben de grootste moeite om aan een nieuwe voorganger te komen. De beroepingscommissie van Arnemuiden kwam op het idee om het niet bij deze constatering te laten maar in plaats daarvan de koppen als vacante Zeeuwse kerkgemeenten eens bij elkaar te steken. Met als centrale vraag: hoe maak je Zeeland aantrekkelijk?

Margriet Hackenberg opent de vergadering.

Tachtig mensen benaderd

De Gereformeerde Kerk van Arnemuiden kan als voorbeeld dienen voor het probleem, vertelde Margriet Hackenberg. De gemeente is sinds 2,5 jaar vacant en de beroepingscommissie heeft sindsdien al tachtig mensen benaderd. Dat leidde zegge en schrijven tot één serieus gesprek. Adverteren bracht ook geen nieuwe dominee.

Lege kansel in Dreischor.

De namen van mogelijke kandidaten kwamen van gemeenteleden en ook van de door het Dienstencentrum in Utrecht aangeleverde lijsten. Aan die laatste had Arnemuiden weinig, omdat er amper mensen op stonden die serieus een beroep naar Zeeland in overweging wilden nemen en en de lijsten door de overgang naar een ander registratiesysteem een tijdje niet up to date waren. Margriet Hackenberg stelde openlijk vraagtekens bij de roeping van voorgangers. Ze kreeg de indruk dat die zich vooral laten leiden door privéomstandigheden en een voorkeur voor gemeenten in het midden van het land.

Veel belangstelling

Dat het probleem leeft viel dinsdag 18 november tijdens de vergadering in Arnemuiden af te leiden uit de belangstelling. Daar waren afgevaardigden aanwezig van de Protestantse Gemeenten van Brouwershaven, Zonnemaire, Dreischor/Noordgouwe, Nieuw- en Sint Joosland/Ritthem, Biggekerke/Meliskerke, Oostkapelle, Grijpskerke (combinatie), Wolphaartsdijk, Goes en Krabbendijke en de Hervormde gemeenten van Bruinisse en Zierikzee.

Onder deze gemeenten zijn er diverse die geen volledige dienstbetrekking meer kunnen aanbieden, wat per definitie al een nadeel is. Het viel echter op dat ook diverse gemeenten die wél een volledige predikantsplaats kunnen waarborgen, moeite hebben om aan een geschikte dominee te komen.

Oplossing

Wolphaartsdijk wacht op opvolging voor dominee Corine van Eck.

Hoe tot een oplossing te komen? De algemene indruk tijdens de vergadering was dat die niet gemakkelijk zal zijn. Giel Schormans bevestigde die indruk. Hij werkt als predikant voor het beroepingswerk bij het landelijke mobiliteitsbureau voor predikanten. Het is zijn taak om aan vacante gemeenten namen van mogelijk geschikte beroepbare proponenten en predikanten door te geven.  Dominee Schormans erkende dat het beroepingswerk in Zeeland ‘niet eenvoudig is’ en wees erop dat de provincie daarin niet alleen staat. Gemeenten in Noord-Brabant, Limburg en de noordelijke provincies hebben eveneens moeite om vacatures vervuld te krijgen.

De oorzaken zijn divers. In de eerste plaats is er een tekort aan gemeentepredikanten. Dat groeit doordat veel dominees de komende jaren met emeritaat gaan. Daarbij komt dat de instroom van theologiestudenten relatief klein is. Onder de studenten behoort de meerderheid tot de richtingen van de Gereformeerde Bond en de confessionele stroming. Dat is iets om rekening mee te houden voor geloofsgemeenschappen met midden-orthodoxe of vrijzinnige ligging. Schormans riep vertegenwoordigers van zulke gemeenten op om te overwegen over de eigen schaduw te springen niet te snel te constateren dat iemand qua ligging niet past. Predikanten vallen niet altijd samen met de context waarin ze werken en staan soms open voor een ander type gemeente dan die ze nu dienen. Hij vroeg zijn gehoor ook om in de eigen gemeenten leden te stimuleren zich theologisch te scholen, omdat in de toekomst niet meer elke gemeente een eigen predikant zal hebben.

Wachten op een nieuwe voorganger in Meliskerke.

Eigen woning

Dat predikanten zich goed thuis voelen op de denkbeeldige lijn van Rotterdam en Amersfoort is een feit, zo erkende Schormans. En op zich is het niet verwonderlijk dat predikanten bij het overwegen van een beroep mee laten tellen dat er voor hun kinderen in de omgeving goede opleidingsmogelijkheden zijn en dat er in de nieuwe gemeente ook leeftijdsgenootjes zijn.

In tegenstelling tot vroeger hebben steeds meer dominees een eigen woning. Het bewonen van een pastorie is ook niet altijd aantrekkelijk. Bij je emeritaat begin je als starter op een overspannen woningmarkt. Daarom zie je dat vanaf hun 50e steeds meer predikanten een koopwoning prefereren. Maar dan moet een predikant wel genoeg inkomen hebben om, meestal samen met een partner, een hypotheek te kunnen afsluiten. Schormans erkende dat de advieslijsten met namen van predikanten die vanuit Utrecht naar de beroepingscommissies gaan niet altijd voldoen. Dat komt doordat omdat maar een enkele predikant bij het mobiliteitsbureau aangeeft beschikbaar te zijn voor Zeeland. Vanaf begin 2026 komt er een digitale tool in de lucht waarop beroepingscommissies gerichter kunnen zoeken naar kandidaten,

Ambulante dominees

Schormans voorziet op termijn een andere invulling van het predikantschap. Te denken valt bijvoorbeeld aan het ontstaan van regiodominees. Daarbij werken predikanten in een team, gelijkend op de gezamenlijke huisartsenpraktijken.* Maar vooralsnog staan de zoektochten van de beroepingscommissies vooral in het teken van  het verdelen van de schaarste.

Jack de Koster wees als medewerker van het mobiliteitsbureau op de mogelijkheid om een ambulante (tijdelijke) predikant  te werven tijdens een vacante periode. Klik hier voor het verhaal ‘Vacant, wat zijn de mogelijkheden?’ dat meer informatie bevat.

Gebed als basis

Wie denkt dat een mooi profiel (‘we zijn zo’n gezellige gemeente’ en ‘ons dorp is prachtig gelegen’) helpt bij het sneller vinden van een dominee zal bedrogen uitkomen, zo vertelde Schormans. Vrijwel iedere gemeente heeft namelijk zo’n positief profiel. De predikant riep zijn gehoor op om het niet alleen te houden bij zakelijke aspecten. ,,Zet meer in op roeping en geestelijke stand van je gemeente, dan op een mooie omgeving. Gebed moet de basis zijn van het beroepingswerk.  Zoek biddend de weg die God je wijst.”

Ook de kansel van de Gasthuiskerk in Zierikzee wacht op een nieuwe predikant.

Dat aspect kwam ook aan de orde tijdens het openingswoord van de Arnemuidse ouderling Ad Tramper. Hij  las voor uit 1 Samuel 16. Daarin handelt het over de profeet die een van de zonen van Kis tot koning moet zalven. Zeven zonen worden naar voren geroepen om de zalving te ondergaan, maar zij zijn het geen van allen. Uiteindelijk blijkt het om David te gaan, de jongste die vanachter de schapen naar huis moet worden geroepen. Tramper verbond dit tekstgedeelte aan de vacatureproblemen. Zeven voorgedragen mannen bleken in het verhaal van Samuel ongeschikt en uiteindelijk kwam God met een andere kandidaat,

Classisdominee Corine van Eck besloot de bijeenkomst met gebed. Zij ging daarbij kort in op de passage uit Marcus 8 waarin de discipelen zich er druk over maken dat ze maar één brood bij zich hebben. Dat gebeurt nota bene kort na de wonderbare spijziging van vierduizend mensen. Jezus wijst hen terecht en vertelt hen over het Levende Brood. Dat laatste deed ook dominee Van Eck: .,,Het draait uiteindelijk om het levende Brood in ons midden. Dat geldt ook in deze woestijntijd.”

*De gezamenlijke gemeenten van Noord-Beveland (Kamperland, Colijnsplaat en streekgemeente De Ontmoeting) kiezen al voor dit model. Ze besloten om gezamenlijk twee predikanten en één kerkelijk werker te beroepen.